Sayısı 23 milyon 747 bine ulaşan çalışanların 11 milyon 621 bininin herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna kaydı yok. Kayıtdışı çalışanlar nedeniyle sosyal güvenlik sistemi 28,8 milyar YTL prim kaybına uğruyor.

Topladığı prim gelirleriyle emekli aylıklarını karşılayamadığı için dengesi bozulan, bu yüzden de bütçeden her yıl rekor tutarlarda kaynak aktarılan sosyal güvenlik kuruluşları, kayıtdışı çalıştırılan 12 milyona yakın kişiden dolayı yılda en az 28,8 milyar YTL’lik bir prim gelirinden mahrum kalıyor.

En çok zarar SSK’ya

Resmi verilere göre, 23,7 milyona ulaşan istihdamdaki toplam nüfusun 11,6 milyonu olmak üzere; her iki çalışandan birinin herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna kaydı bulunmuyor. En düşük matrah baz alınarak yapılan hesaplamaya göre bile bu kişilerin kayıtdışı çalıştırılmasından dolayı SSK yılda 18.5 milyar YTL, Bağ-Kur 8.6 milyar YTL, İşsizlik Sigortası Fonu da 1.7 milyar YTL olmak üzere sistem toplam 28.8 milyar YTL prim kaybına uğruyor.

İstihdamdaki toplam nüfusta kayıtdışılık oranı ise yüzde 48,9 düzeyinde oluştu. Buna göre ücretli olarak çalışan 2 milyon 491 bin kayıt dışı çalışıyor.

Toplam sayıları bir milyon 988 bin olan yevmiyelilerin yüzde 89,5 oranındaki bir milyon 779 bin kişi kayıtdışı olarak faaliyet gösteriyor. İşveren olarak faaliyet gösteren 1 milyon 266 bin kişiden yüzde 27,9 oranındaki 353 bini ile kendi hesabına çalışan 5 milyon 155 kişiden de yüzde 65.7 oranındaki 3 milyon 385 bininin de sosyal güvenlik kaydı bulunmuyor.

Kayıtdışı çalışanlar içinde en büyük grubu ise “ücretsiz ev işçileri” oluşturuyor. Büyük bölümü tarım kesiminde bulunan ve standart bir istihdamdan farklı olarak ailesine yardım eden bu kişilerin toplam sayısı 3 milyon 737 bin.

Bunların da yüzde 96,7 oranındaki 3 milyon 613 bini sosyal güvenlik şemsiyesi dışında, kayıtdışı olarak çalışıyor.

Kayıtdışı çalışanlar toplamının 6 milyon 2 bini tarımda, 5 milyon 619 bini ise tarım dışı sektörlerde bulunuyor. Kayıtdışılık oranı tarımda yüzde 88,2, diğer sektörler ortalamasında yüzde 33.2 düzeyinde.

Kayıtdışı istihdamın önlenebilmesi için öncelikle yapılması gerekenler

Özellikle maliyetleri istihdam vergileri yönünden azaltıcı adımlar, işverenlerin kayıtdışı istihdama yönelik eğilimini bir ölçüde azaltacaktır. Bu amaçla, işçi ücretlerinden yapılan gelir vergisi ve sosyal sigorta prim kesinti oranlarının çeşitli biçimlerde azaltılması, kayıtdışı istihdamı, bir ölçüde de olsa, zayıflatacaktır.

Kayıtdışı istihdama yönelik yaptırımının artırılması da önemlidir. Yaptırımın uygulanabilmesi ise, devletin bu alandaki denetiminin artırılmasına bağlıdır.

Mevzuatın basitleştirilmesi, en azından bazı işverenlerin kayıtdışı çalıştırma eğilimini zayıflatacaktır.

Hükümet, kayıtdışı istihdamla mücadelede sendikalarla yakın bir işbirliği gerçekleştirmelidir. Özellikle kayıtdışı istihdam edilen işçilerin belirlenmesinde ve devletin yetkili birimlerinin bu konuda bilgilendirilmesinde, sendikalar ile yapılacak işbirliğinin büyük katkısı olacaktır.

Genel olarak kayıtdışı sektör kayıt altına alınmadan kayıtdışı istihdamın önlenmesi mümkün değildir. Kayıt-dışılığı önleyici düzenlemeler yapılmalıdır.

Bu konularda kamuoyunun bilgilendirilmesi ve duyarlı hale getirilmesi de, gösterilen çabalardan sonuç alınmasını sağlayacaktır.